Tìm hiểu chung

Tác giả Tô Hoài

 

Nhà văn Tô Hoài (1920 – 2014)

Tiểu sử

  • Tô Hoài (1920 – 2014), tên khai sinh là Nguyễn Sen.
  • Quê nội của ông ở thị trấn Kim Bài, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Đông (nay thuộc Hà Nội) nhưng ông sinh ra và lớn lên tại quê ngoại: làng Nghĩa Đô, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông.

Cuộc đời

  • Sinh ra trong một gia đình làm thợ thủ công. Khi còn trẻ, ông đã phải kiếm sống bằng rất nhiều nghề khác nhau như làm gia sư, bán hàng, làm kế toán,… và nhiều khi thất nghiệp.
  • Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, ông làm báo và hoạt động văn nghệ ở Việt Bắc.
  • Ông mất vào ngày 6 tháng 7 năm 2014 tại Hà Nội, hưởng thọ 94 tuổi.

Sự nghiệp văn học

  • Tô Hoài bước vào con đường văn học bằng một số bài thơ có tính chất lãng mạn và một cuốn truyện vừa viết theo dạng võ hiệp. Nhưng sau đó, ông đã chuyển hướng sang văn xuôi hiện thực và được chú ý ngay từ tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký.
  • Sau hơn sáu mươi năm hoạt động nghệ thuật, ông đã có một số lượng tác phẩm đạt kỉ lục trong nền văn học hiện đại Việt Nam gồm nhiều thể loại: truyện ngắn, tiểu thuyết, kí, tự truyện, tiểu luận và kinh nghiệm sáng tác.
  • Những tác phẩm của ông luôn hấp dẫn người đọc bằng lối trần thuật hóm hỉnh, sinh động của một người từng trải.

Các giải thưởng

  • Giải nhất Tiểu thuyết của Hội Văn nghệ Việt Nam 1956 (Truyện Tây Bắc)
  • Giải A Giải thưởng Hội Văn nghệ Hà Nội 1970 (tiểu thuyết Quê nhà)
  • Giải thưởng của Hội Nhà văn Á-Phi năm 1970 (tiểu thuyết Miền Tây)
  • Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật (đợt 1 – 1996) cho các tác phẩm: Xóm giếng, Nhà nghèo, O chuột, Dế mèn phiêu lưu ký, Núi Cứu quốc, Truyện Tây Bắc, Mười năm, Xuống làng, Vỡ tỉnh, Tào lường, Họ Giàng ở Phìn Sa, Miền Tây, Vợ chồng A Phủ, Tuổi trẻ Hoàng Văn Thụ.
  • Giải Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội 2010

Các tác phẩm tiêu biểu

  • Dế Mèn phiêu lưu ký (truyện, 1941)
  • Quê người (tiểu thuyết, 1942)
  • Truyện Tây Bắc (tập truyện, 1953)
  • Cát bụi chân ai (hồi ký, 1992)
  • Chiều chiều (tự truyện, 1999)

Tác phẩm Vợ chồng A Phủ

  • Truyện ngắn được in trong tập Truyện Tây Bắc.
  • Truyện được tặng giải Nhất – Giải thưởng Hội Văn nghệ Việt Nam 1954 – 1955.

Hoàn cảnh sáng tác

  • Năm 1952, Tô Hoài theo bộ đội vào giải phóng Tây Bắc.
  • Trong chuyến đi này, ông đã có cơ hội được sống và gắn bó với đồng bào dân tộc ở vùng cao Tây Bắc.
  • Chính cuộc sống nơi đây đã khơi nguồn cảm hứng cho Tô Hoài viết nên Cứu đất cứu mường, Mường Giơn, Vợ chồng A Phủ. 

Tóm tắt

Ngày xưa, bố Mị lấy mẹ Mị nhưng không có tiền cưới, phải đến vay ở nhà thống lí Pá Tra và mỗi năm phải nộp lãi một nương ngô. Nhưng cho đến khi người vợ chết cũng vẫn chưa trả được hết nợ. Tết năm đó, Mị bị lừa, bắt cóc về nhà thống lí Pá Tra làm vợ A Sử. Mị trở thành con dâu gạt nợ. Cuộc sống của Mị đã khổ nay càng khổ hơn khi phải liên tục làm việc quần quật. Mị toan tự tử bằng lá ngón nhưng vì thương cha nên Mị không đành. Trong một đêm xuân, Mị thấy lòng mình phơi phới. Cô bèn sửa soạn váy áo chuẩn bị đi chơi xuân. A Sử phát hiện, bèn trói Mị vào cột bằng một thúng sợi đay. 

 

A Phủ bị phạt vạ một trăm đồng bạc nên đành phải ở cho nhà thống lí để trả nợ. Một ngày nọ, vì ham mê bẫy chim nên A Phủ đã làm mất một con bò. Thống lí đã trói anh vào một cây cột trong góc nhà bằng dây mây quấn từ chân đến vai. Sau mấy ngày đêm chiu đói khát, chịu rét, A Phủ được Mị cắt dây trói và họ bỏ trốn cùng nhau. Hai người thành vợ chồng và trốn sang Phiềng Sa. Tại đây, họ gặp A Châu, một cán bộ Đảng, và trở thành tiểu đội trưởng đội du kích, cùng nhau đánh Pháp bảo vệ quê hương.

Đọc – hiểu văn bản

Nhân vật Mị

Trước khi làm dâu nhà thống lí Pá Tra

  • Mị là một người con gái hồn nhiên, trẻ trung và có tài thổi sáo:
    • Ngày trước, Mị thổi sáo rất giỏi.
    • Mị uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng hay như thổi sáo.
  • Mị đã từng được rất nhiều người theo đuổi:
    • Trai đứng đến nhẵn cả chân vách đầu buồng Mị.
    • Có biết bao người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo Mị.
  • Mị cũng được yêu, được đi theo tiếng gọi con tim mình: Một đêm khuya, Mị nghe tiếng gõ vách. Tiếng gõ vách hò hẹn của người yêu. Mị hồi hộp lặng lẽ quơ tay lên thì gặp hai ngón tay lách vào khe gỗ, sợ một ngón thấy có đeo nhẫn. Người yêu của Mị thường đeo nhẫn ngón tay ấy. Mị bèn nhấc tấm vách gỗ. Một bàn tay dắt Mị bước ra.
  • Mị là một người con gái cần cù, chăm chỉ lao động và có thể làm được rất nhiều công việc khác nhau: 
    • Lên núi hái thuốc phiện
    • Giặt đay, xe đay
    • Đi nương bẻ bắp
    • Lúc nào cũng gài một bó đay trong cánh tay để tước thành sợi.
  • Mị là một người con hiếu thảo: 
    • Khi Mị đã lớn, nhà thống lí đề nghị sẽ xóa nợ nếu ông để Mị về làm dâu. Ông chưa biết nói như thế nào với Mị thì Mị đã bảo với bố rằng: Con nay đã biết cuốc nương làm ngô, con phải làm nương ngô giả nợ thay cho bố.
    • Mị toan tự tử, nhưng vì thương bố ốm yếu, không nỡ để bố chịu khổ nên cô đành trở lại nhà thống lí: Mị ném nắm lá ngón xuống đất, nắm lá ngón Mị đã tìm hái trong rừng, Mị vẫn giấu trong áo. Thế là Mị không đành lòng chết. Mị chết thì bố Mị còn khổ hơn bao nhiêu lần bây giờ nữa.

⇒ Tô Hoài đã gửi gắm tất cả tình yêu Tây Bắc của mình để khắc họa nên nhân vật Mị, một nhân vật hội tụ đầy đủ các đức tính tốt đẹp. Mị là một người con gái hồn nhiên, xinh đẹp và có tài thổi sáo. Cô có một tâm hồn tràn ngập tình yêu và niềm tin về một cuộc sống tự do, một tương lai tươi sáng. Cô là một người con của núi rừng Tây Bắc. Nhưng trớ trêu thay, từ lúc sinh ra, cô đã phải mang trên mình một món nợ. Cô không có quyền tự quyết định số phận của chính mình.

Khi mới về làm dâu nhà thống lí Pá Tra

  • Mị vẫn còn trẻ, vẫn còn biết bao nhiêu hoài bão, niềm tin vào tương lai của mình. Nhưng đáng tiếc thay, cô không có quyền tự quyết định số phận của mình. Ngay từ lúc sinh ra, Mị đã phải mang trên vai món nợ từ đời cha mẹ mình. Cô bị bắt vào làm dâu nhà thống lí Pá Tra để trừ lại món nợ ấy.
  • Theo phong tục hôn nhân của đồng bào người Mông: Để thể hiện tình cảm cũng như sự mạnh mẽ, quyết đoán của người con trai. Anh sẽ cùng bạn bè bí mật “cướp” người con gái mang về nhà mình rồi sau đó mới đến trình báo cho bố mẹ của cô gái. Trong đêm xuân, A Sử lợi dụng phong tục hôn nhân này, canh lúc Mị ra gặp người yêu hòng tổ chức bắt cóc cô về làm vợ nhà mình.
  • Mị trở thành con dâu gạt nợ của nhà thống lý Pá Tra. Cô đã bị cúng trình ma nhà thống lí trong tiếng nhạc sinh tiền đương rập rờn nhảy múa.
  • Nhà thống lí Pá Tra nổi tiếng là giàu có: ăn của dân nhiều, đồn Tây lại cho muối về bán, giàu lắm, nhà có nhiều nương, nhiều bạc, nhiều thuốc phiện nhất làng. Người ngoài nhìn vào, ai cũng nghĩ Mị sẽ sung sướng lắm, sẽ còn bao giờ mà phải xem cái khổ mà biết khổ, mà buồn. Nhưng đối với các cô gái Mèo, làm dâu nhà giàu như là một nỗi kinh hoàng. Mị bị bóc lột sức lao động nặng nề và phải làm rất nhiều công việc khác nhau, bởi lẽ: đàn bà con gái nhà này thì vùi vào việc làm cả đêm cả ngày.
  • Mị trở nên buồn khổ, đau đớn. Trên gương mặt cô lúc nào cũng hiện hữu một nỗi buồn rười rượi: Ai ở xa về, có việc vào nhà thống lí Pá Tra thường trông thấy một cô con gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa. Lúc nào cũng vậy, dù quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước dưới khe suối lên, cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi.
  • Mị trở nên tuyệt vọng khi phải chịu nhiều đau khổ đến vậy. Mị từng hái lá ngón, toan nhai rồi tự tử. Nhưng vì thương bố ốm yếu, không thể nào làm nương để trả nợ nên đành trở về nhà thống lí.

→ Mị còn trẻ, còn nhiều hoài bão và ước mơ. Đáng tiếc thay, cô không thể tự mình định đoạt và quyết định số phận của chính mình. Cô bị bắt cóc về làm con dâu gạt nợ cho nhà thống lý Pá Tra. Cuộc sống của cô nhuốm màu u tối, buồn khổ bởi sự bóc lột sức lao động nặng nề. Nỗi buồn khổ, đau đớn chất chồng lên nhau khiến Mị càng tuyệt vọng hơn cả. Mị đã toan tự tử nhưng lại không đành vì thương cha.

⇒ Dưới sự bóc lột sức lao động của nhà thống lý Pá Tra, sự buồn bã, đau khổ, tuyệt vọng như lấn át đi con người tươi trẻ của Mị. Mị không còn là Mị của ngày trước, một cô gái trẻ trung, hồn nhiên, yêu đời.

Khi đã quen với việc làm dâu nhà thống lí Pá Tra

Tâm hồn Mị trở nên chai lì, tê liệt sau khi đã ở lâu trong cái khổ:

  • Lần lần, mấy năm qua, bố Mị chết. Nhưng Mị cũng không còn tưởng đến Mị có thể ăn lá ngón tự tử nữa.
  • Ở lâu trong cái khổ, Mị quen rồi.
  • Mị tự ví mình như con trâu, con ngựa: Bây giờ thì Mị tưởng mình cũng là con trâu, mình cũng là con ngựa, con ngựa phải đổi ở cái tàu ngựa nhà này đến ở cái tàu ngựa nhà khác, ngựa chỉ biết việc ăn cỏ, biết đi làm mà thôi.
  • Mị càng thu mình lại: Mỗi ngày Mị càng không nói, lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa.
  • Mị không màng đến thời gian: Ở cái buồng Mị nằm, kín mít, có một chiếc cửa sổ một lỗ vuông bằng bàn tay. Lúc nào trông ra cũng chỉ thấy trăng trắng, không biết là sương hay là nắng. Mị nghĩ rằng mình cứ chỉ ngồi trong cái lỗ vuông ấy mà trông ra, đến bao giờ chết thì thôi.

Ở lâu trong nhà thống lý Pá Tra, Mị trở nên chai lì, tê liệt với cuộc sống xung quanh. Mị không còn nghĩ đến chuyện tự tử. Mị tự ví mình như con trâu, còn ngựa. Mị càng thu mình lại và không màng đến thời gian. Cái buồn khổ đã hoàn toàn chiếm lấy con người Mị. Trong Mị bây giờ chỉ là sự đau đớn, bất hạnh đến tột cùng. Sự cực khổ đã khiến Mị đánh mất đi con người thật của mình ngày trước. Mị là cô gái có cá tính, nhưng thời gian ở nhà thống lý Pá Tra đã nhấn chìm cái cá tính ấy của Mị, đến nỗi chính Mị cũng không nhận ra điều đó. Đó chính là sự tha hóa mà vào thời Mị, người ta gọi đó là sự tha hóa của xã hội.

Sức sống tiềm tàng mãnh liệt trong Mị 

Tưởng chừng như Mị đã buông xuôi, sức sống mãnh liệt trong con người vẫn còn tồn tại. Sức sống ấy không hoàn toàn mất đi, nó chỉ thu mình lại trước sự lấn át của cái đau khổ, tuyệt vọng trong tâm hồn Mị.

  • Mị định tự tử bằng lá ngón vì cô không chấp nhận một kiếp sống mất tự do.
  • Kể từ cái mùa xuân của trời đất, tâm lí của Mị dần có sự chuyển biến và sức sống cũng dần dần được khơi dậy:
    • Mị nghe tiếng sáo gọi bạn từ xa vọng lai. Cô lẩm nhẩm thầm bài hát của người đang thổi:

Mày có con trai con gái rồi

Mày đi làm nương

Ta không có con trai con gái

Ta đi tìm người yêu

    • Ngày Tết, Mị cũng uống rượu. Mị lén lấy hũ rượu, cứ uống ực từng bát. → Lòng Mị đang sống về ngày trước, những ngày thanh xuân tươi đẹp tràn đầy khao khát hạnh phúc.
    • Mị thấy phơi phới trở lại, trong lòng đột nhiên vui sướng như những đêm Tết ngày trước. Mị trẻ lắm. Mị còn trẻ. Mị muốn đi chơi.
    • Mị dần phản kháng lại. Mị thắp đèn để thoát ra khỏi căn phòng tối tăm, sửa soạn quần áo chuẩn bị đi chơi Tết:
      • Mị đến góc nhà, lấy ống mỡ, xắn một miếng bỏ thêm vào đĩa đèn cho sáng.
      • Trong đầu Mị đang rập rờn tiếng sáo.
      • Mị quấn lại tóc, Mị với tay lấy cái váy hoa vắt ở phía trong vách.
    • Khi bị trói, Mị vẫn đứng yên lặng như không biết mình đang bị trói. Mị vẫn nghe tiếng sáo đưa Mị đi theo những cuộc chơi, những đám chơi.

 

Em không yêu, quả pao rơi rồi. Em yêu người nào, em bắt pao nào.

    • Nhưng Mị chợt vùng tỉnh. Mị vùng bước đi. Nhưng tay chân đau không cựa được. Mị tự nhận thức được cuộc sống thực tại đầy đau khổ của mình. Lúc bấy giờ, tiếng sáo đã đi qua, chỉ còn tiếng chân ngựa đạp vào vách ở lại với Mị. Mị thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa.

⇒ Qua đêm tình mùa xuân, sức sống của Mị dần trỗi dậy sau những ngày ngủ yên. Mị nhớ những đêm tình mùa xuân của ngày cũ. Lòng Mị trở nên phơi phới và muốn được đi chơi Tết như biết bao người con gái khác. Trước kia, Mị chỉ biết chấp nhận số phận, chấp nhận những sự đau khổ mà cuộc đời mang đến cho Mị. Nhưng lúc này thì không. Mị biết đứng lên phản kháng, Mị biết tự quyết định số phận và làm những gì mình thích. Nhưng tiếc thay, cuối cùng, Mị vẫn phải trở về với thực tại. A Sử đã ngăn cản ước mong được đi chơi Tết của Mị. Hắn trói Mị vào góc cột nhà bằng một thúng sợi đay. Ngay lúc này, Mị trở nên đau đớn và hụt hẫng đến vô cùng. 

  • Sức sống mãnh liệt của Mị trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết được thể hiện từ khi Mị gặp A Phủ:
    • Lúc đầu gặp A Phủ, Mị rất dửng dưng và không quan tâm đến anh: Mỗi đêm, khi nghe tiếng phù phù thổi bếp, A Phủ lại mở mắt. Ngọn lửa sưởi bùng lên, cùng lúc ấy thì Mị cũng nhìn sang, thấy mắt A Phủ trừng trừng, mới biết A Phủ còn sống. Mấy đêm nay như thế. Nhưng Mị vẫn thản nhiên thổi lửa, hơ tay. Nếu A Phủ là cái xác chết đứng đấy, cũng thể thôi. Mị vẫn trở dậy, vẫn sưởi, chi biết chỉ còn ở với ngọn lửa.
    • Dòng nước mắt của A Phủ đã thức tỉnh sức sống tiềm tàng đầy mãnh liệt của Mị:
      • Mị nhớ lại những ngày mà A Sử trói Mị vào góc cột: Mị chợt nhớ lại đêm năm trước A Sử trói Mị, Mị cũng phải trói đứng thế kia. Nhiều lần khóc, nước mắt cứ chảy xuống miệng, xuống cổ, không biết lau đi được.
      • Mị trở nên căm hận lũ người nhà thống lí Pá Tra: Trời ơi, nó bắt trói đứng người ta đến chết, nó bắt mình chết cũng thôi, nó bắt trói đến chết người đàn bà ngày trước cũng ở cái nhà này. Chúng nó thật độc ác. Cơ chừng này chỉ đêm mai là người kia chết, chết đau, chết đói, chết rét, phải chết. Ta là thân đàn bà, nó đã bắt ta về trình ma nhà nó rồi thì chỉ còn biết đợi ngày rũ xương ở đây thôi… Người kia việc gì mà phải chết thế…
      • Mị quyết định cởi trói cho A Phủ: Lúc ấy, trong nhà đã tối bưng, Mị rón rén bước lại, A Phủ vẫn nhắm mắt nhưng Mị tưởng như A Phủ đương biết có người bước lại… Mị rút con dao nhỏ cắt lúc, cắt nút dây mây. 
      • Sau khi cởi trói cho A Phủ, Mị lại càng tỉnh táo hơn cả. Cô quyết định đi đuổi theo, cùng A Phủ chạy thoát khỏi nhà thống lí Pá Tra.

⇒ Từ khi gặp A Phủ, sức sống mãnh liệt trong Mị dần trỗi dậy. Sự căm ghét nhà thống lí Pá Tra của Mị được đẩy lên cao trào. Mị quyết định cởi trói cho A Phủ và cởi trói cho chính mình khỏi ách cường quyền và sự bóc lột lao động nặng nề của nhà thống lí. Quyết định này đã giải thoát Mị khỏi món nợ của cha mẹ, giải thoát Mị khỏi những đớn đau mà cô phải trải qua. Bây giờ, Mị đã có thể tìm về với cuộc sống tự do, cái cuộc sống mà Mị có thể tự do quyết định tương lai và hạnh phúc của chính mình.

⇒ Thông qua nhân vật Mị, Tố Hữu đã tố cáo xã hội thời đấy đã áp bức, bóc lột và chà đạp nên quyền sống cơ bản của con người, đặc biệt là nhân quyền của người phụ nữ. Đồng thời, nhà văn cũng ca ngợi khát vọng sống mãnh liệt, khát vọng tự do hạnh phúc của những con người nghèo khổ ấy.

Nhân vật A Phủ

Tuy không xuất hiện ngay từ đầu như A Sử và Mị nhưng nhân vật A Phủ vẫn để lại trong lòng người đọc một ấn tượng sâu sắc. 

Hoàn cảnh

Gia đình đều mất vì bệnh đậu mùa. Chỉ còn một mình A Phủ còn sống sót.

  • Năm ấy làng Háng-bla phải một trận bệnh đậu mùa, nhiều trẻ con, cả người lớn, chết, có nơi chết cả nhà. Anh của A Phủ, em A Phủ chết, bố mẹ A Phủ cũng chết. Còn sót lại một mình A Phủ
  • Làng chết và đói nhiều quá, có người làng đói bụng bắt A Phủ đem xuống bán đổi lấy thóc của người Thái dưới cánh đồng.

Một người gan góc, dũng cảm và không sợ cường quyền.

A Phủ luôn cố gắng chứng tỏ mình là một người gan góc, dũng cảm và không sợ cường quyền.

  • Khi bọn A Sử đến gây chuyện, A Phủ không ngần ngại, dũng cảm đối mặt:
    • Một người to lớn chạy vụt ra vung tay ném con quay rất to vào mặt A Sử.
    • Nó vừa kịp vung tay lên, A Phủ đã xộc tới, nắm cái vòng cổ, kéo dập đầu xuống, xé vai áo, đánh tới tấp.
  • A Phủ phải trải qua những tháng ngày khổ cực tại nhà thống lí Pá Tra:
    • Sau khi đánh A Sử và bị giải về nhà thống lí:
      • A Phủ ra quỳ giữa nhà. Lập tức, bọn trai làng xô đến, trước nhất, chắp tay lạy lia lịa tên thống lí Pá Tra rồi quay lại đánh A Phủ. A Phủ chịu đòn, chỉ im như cái tượng đá. Cứ một đợt bọn chức việc hút thuốc phiện xong, A Phủ lại phải quỳ ra giữa nhà, lại bị người xô đến đánh.
    • Khi đi ở trả nợ cho nhà thống lí: Khi đi ở nhà thống lí Pá Tra, A Phủ đã phải làm rất nhiều công việc khác nhau. Vì đương tuổi đầy sức lực nên anh làm mọi thứ phăng phăng.
      • Đốt rừng, cày nương, cuốc nương, săn bò tót, bẫy hổ, chăn bò, chăn ngựa, quanh năm một thân một mình bôn ba rong ruổi ngoài gò ngoài rừng.
    • Khi làm mất bò nhà thống lí:
      • A Phủ bị thống lí Pá Tra bắt trói đứng vào một cây cột Trong góc nhà bằng dây mây quấn từ chân đến vai, chờ khi nào bắt được hổ mới tha. Nhưng A Sử và lính dõng của thống lí không lùng được hổ, A Phủ vẫn bị trói.

Một người có sức phản kháng mãnh liệt

    • Trong trận bệnh dịch, cả làng, thậm chí là cả nhà A Phủ đều đã chết. A Phủ bị dân làng đem bán cho người Thái ở cánh đồng thấp. Nhưng A Phủ không cam chịu điều đó. Anh trốn lên núi, lưu lạc ở Hồng Ngài: “A Phủ mới mười tuổi, nhưng A Phủ ngang bướng, không chịu ở dưới cánh đồng thấp. A Phủ trốn lên núi, lưu lạc đến Hồng Ngài.”
    • Trong đêm tình mùa xuân, trước việc A Sử gây chuyện, A Phủ đã mạnh mẽ đối mặt với hắn:
      • Một người to lớn chạy vụt ra vung tay ném con quay rất to vào mặt A Sử. 
      • Nó vừa kịp bưng tay lên, A Phủ đã xộc tới, nắm cái vòng cổ, kéo dập đầu xuống, xé vai áo, đánh tới tấp.
    • Khi A Phủ được Mị cởi trói, mặc dù không còn sức lực sau bao ngày chịu đói, chịu khát và chịu rét nhưng anh vẫn gắng gượng đứng dậy, cùng Mị chạy thoát khỏi nhà của thống lí Pá Tra:
      • A Phủ bỗng khụy xuống, không bước nổi. Nhưng trước cái chết có thể đến nơi ngay, A Phủ lại quật sức vùng lên, chạy.

⇒ A Phủ hiện lên với tất cả những đức tính tốt đẹp của con người Tây Bắc: là một người gan góc, dũng cảm, không sợ cường quyền và biết chống lại những điều xấu xa, bất công. Thông qua nhân vật A Phủ, Tô Hoài đã thể hiện được giá trị nhân đạo của tác phẩm một cách đậm nét.

Nhân vật A Sử

Lai lịch

A Sử là con trai nhà thống lí Pá Tra. 

Một người ngang bướng, hống hách

  • Nhân vật A Sử hiện lên với tính cách ngang bướng, hống hách:
    • Anh ta bắt Mị về làm vợ mình mà không cần biết Mị có đồng ý hay không.
  • Gây chuyện trong đêm tình mùa xuân:
    • Lúc A Sử và chúng bạn đến chơi thì không còn một ai trong nhà vì bố mẹ và người ấy cũng đều đi ngủ. A Sử ở ngoài tức lắm. Nó bàn với một lũ khác, dọa đánh bọn con trai lạ vẫn bám quanh nhà khiến cho bọn A Sử bị vướng không thể vào được. Bọn A Sử ném đá vào vách.
    • Sáng hôm sau, chúng quay lại và quyết không để bọn trai kia yên, bè lũ bạn A Sử đã kéo đến gây sự.
  • Ỷ lại vào quyền thế của gia đình để trừng phạt những người làm mình bị thương.
  • A Sử còn là kẻ bạo tàn, đầy hung ác:
    • Hắn đánh đập, trói Mị không thương tiếc: A Sử bước lại, nắm Mị, lấy thắt lưng trói hai tay Mị. Nó xách cả một thúng sợi đay ra trói đứng Mị vào góc nhà. Tóc Mị xõa xuống, A Sử quấn luôn tóc lên cột, làm cho Mị không cúi, không nghiêng được đầu nữa.
    • Lúc xoa thuốc, khi Mị gục đầu ngủ thiếp đi thì A Sử liền đạp chân vào mặt Mị.

⇒ Nhân vật A Sử như là hiện thân của lũ cường quyền, ác bá, của lũ thực dân, chúa đất. Chúng ra sức đàn áp, bóc lột nhân dân lao động ở vùng cao Tây Bắc. Chúng chà đạp, mang đến rất nhiều sự đau khổ cho nhân dân, đặc biệt là những người nghèo khổ.

Tổng kết

Nghệ thuật

  • Khắc họa chân thực những nét riêng biệt về phong tục, tập quán, tính cách và tâm hồn người dân tộc thiểu số trên vùng cao Tây Bắc.
  • Ngôn ngữ giàu tính tạo hình, giàu chất thơ.

Nội dung

Truyện ngắn Vợ chồng A Phủ xoay quanh về những người lao động phải chịu những bất công, áp bức của bè lũ thực dân, chúa đất gây ra. Nhưng họ đã biết đứng lên để phản kháng, giành lại nhân quyền cho bản thân mình.

Tâm sự của tác giả Tô Hoài về tác phẩm

Truyện “Vợ chồng A Phủ” được rút ra từ tập “Truyện Tây Bắc” và là truyện ngắn xuất sắc nhất của tập sách này. Truyện có 2 phần: Phần đầu kể chuyện Mị và A Phủ ở Hồng Ngài; phần sau là thời kì ở Phiềng Sa, hai người gặp cách mạng rồi trở thành du kích. Nhưng chương trình văn lớp 12 chỉ trích dạy phần đầu của tác phẩm.

 

PV: Thưa nhà văn, những năm đầu thập niên năm mươi, cuộc kháng chiến chống Pháp của dân tộc ta đã có những thay đổi về chiến lược. Tinh thần và sức mạnh bất khuất của cả nước được nuôi dưỡng và phát triển trong những cánh rừng đại ngàn Tây Bắc. Sống với những ngọn thác dữ dội, những núi đá hùng vĩ, những vạt rừng âm u là các dân tộc thiểu số anh em. Đời sống sinh hoạt của họ khác nhau nhưng tinh thần kháng Pháp thì là một. Nhưng dường như đơì sống của người Mèo (H’Mông) đã để lại ấn tượng riêng biệt và sâu đậm cho ông?

Nhà văn Tô Hoài:

Năm 1952, khi các hoạt động kháng Pháp tăng mạnh trên chiến trường, quân ta đã dần đánh đuổi quân Pháp khỏi Sơn La, Lai Châu, tôi là phóng viên của báo Cứu Quốc, báo Đại Đoàn Kết bây giờ, được cử đi viết về các căn cứ cách mạng và đời sống ở vùng mới giải phóng. Tây Bắc với những cánh rừng bạt ngàn là nơi sinh sống chủ yếu của người Mường, Thái, Mèo… và một số dân tộc nhỏ khác. Trong các dân tộc anh em, người Mèo thường sinh sống ở những vùng núi cao nhất và xa nhất. Đấy cũng chính là nơi có căn cứ cách mạng sớm nhất. Người Mèo chống Pháp với một tinh thần bất khuất và kiên cường kì lạ. Tôi chọn đi viết về đời sống dân tộc Mèo là vì vậy. Tôi đi từ núi này sang núi khác, từ vùng Mèo Nghĩa Lộ đến Lai Châu trong 5 tháng trời. Đường đi rất khó khăn, hiểm trở, thiếu thốn đủ thứ cộng với khí lạnh của vùng Tây Bắc, nhưng may mắn là đến bản nào cũng gặp cán bộ cách mạng. Từ 1950 – 1951, tôi và Nam Cao đã từng đi viết và sống với đồng bào miền núi. Khó nhất là sự cách biệt ngôn ngữ, phải có chung tiếng nói mới có thể hiểu được nhau. Người Mèo có ngôn ngữ riêng, tuy nhiên vốn từ vựng của họ ít, nên tôi không mấy khó khăn khi học tiếng của họ. Chỉ cần vài chục từ là có thể giao tiếp được. Tuy vậy, vì ở vùng núi cao và xa nên đời sống của họ trăm bề thiếu thốn. Hạt muối quý hơn vàng. Có nơi 5 – 6 tháng ăn không tí muối nào. Khi bản có việc, thịt bò, ngựa đều phải ăn nhạt. Tôi sống trong sự thiếu thốn của người Mèo 5 tháng, đi sâu tìm hiểu đời sống, sinh hoạt của họ, viết được một số truyện ngắn, trong đó có Vợ chồng A Phủ. Thực ra trong ngôn ngữ Mèo không có chữ Phủ chỉ có chữ Phữ thôi.

 

PV: Đời sống văn hóa của người Mèo giờ đây vẫn mới lạ và bí ẩn đối với chúng ta. Họ có những truyền thống văn hóa độc đáo. Nhưng trong Vợ chồng A Phủ, thân phận người đàn bà thật không khác gì con trâu con ngựa. Điều đó có thật hay chỉ là một cốt truyện hư cấu của tác giả?

Nhà văn Tô Hoài:

Câu chuyện Vợ chồng A Phủ là câu chuyện hoàn toàn có thực. Tức là nguyên mẫu ở ngoài đời sống. Đợt ấy tôi đi công tác từ Tà Sùa sang Phù Yên (Sơn La). Ở Tà Sùa tôi gặp một cặp vợ chồng người Mèo vào đúng dịp tết truyền thống của họ, tức khoảng tháng 11 âm lịch, trước tết Nguyên Đán của ta 1 tháng. Tết người Mèo kéo dài cả tháng. Tôi cùng đôi vợ chồng nhà kia đi ăn tết từ bản này sang bản khác. Ăn tết và uống rượu, rồi anh chồng kể chuyện. Anh kể về cuộc đời anh, cuộc đời chị vợ, về chuyện thống lý ở bản anh làm tay sai cho Pháp, rất tàn ác, cho nên anh phải đưa vợ chạy trốn đi nơi khác. Câu chuyện của đôi vợ chồng nọ cộng với vốn hiểu biết của tôi về đời sống người Mèo làm cho cốt truyện cứ sáng tỏ dần. Và tôi bắt tay vào viết.

 

PV: Nhân vật chính của truyện là cô Mị. Mở đầu truyện, Mị đã xuất hiện như một ấn tượng buồn, khi quay sợi, thái cỏ ngựa, dệt vải, chẻ củi hay đi cõng nước, bao giờ cô ấy cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi. Cô ấy không phải là con gái Pá Tra , vì con gái Pá Tra không bao giờ biết khổ để buồn. Nhưng chỉ cần một câu trả lời: Cô ấy là vợ A Sử, con trai thống lý Pá Tra, là người ta đã hiểu ra nỗi buồn ấy là đương nhiên. Tại sao vậy?

Nhà văn Tô Hoài:

Trên danh nghĩa Mị là vợ A Sử, là con dâu nhà Pá Tra. Làm dâu nhà giàu ắt phải sung sướng, nhưng đó chỉ là cái lý do thông thường của người Kinh ta. Với các cô gái Mèo, làm dâu nhà giàu là cả một nỗi kinh hoàng. Mị là con dâu gạt nợ của nhà Pá Tra, món nợ đâu từ thời kiếp nào, từ ngày cha mẹ Mị lấy nhau, ngày Mị chưa chào đời. Mị phải đem thân mình phục dịch, làm trâu ngựa cho nhà Pá Tra vì những việc không do Mị làm, những món nợ không vay bởi Mị. Đó là do những hủ tục của người Mèo, và bọn thống lý đã lợi dụng những hủ tục đó để bóc lột dân chúng. Vậy thân phận Mị, nỗi khổ của Mị không thể là trường hợp cá biệt.

 

PV: Tình tiết Mị bị bắt mang đi gây nhiều thắc mắc, Mị bị bắt vì bước ra ngoài sau khi quơ tay lên gặp ngón tay đeo nhẫn của người yêu. Có một bạn đọc đã từng viết trên báo chí, tại sao sau đó , trong suốt cuộc đời Mị, không bao giờ cô gặp lại người yêu nữa? Anh ta đã biến đi đâu?

Nhà văn Tô Hoài:

Tôi có đọc bài báo đó và tiện đây xin trả lời. Trước hết để hiểu rõ tình tiết này phải hiểu phong tục của người Mèo. Dù sống ở trên cao và còn nhiều hủ tục, nhưng trai gái thì được tự do tìm hiểu, yêu đương nhau. Chữ “người yêu” là chữ của người Kinh tôi dùng để chỉ một người bạn trai nào đó trong nhóm bạn hay đánh pao với nhau. Mị có thể có tình cảm với anh ta nhưng không phải là mặn mà, không thể nói là hứa hẹn….Vậy nên sau này trong đêm tình mùa xuân, bồi hồi nghe tiếng sáo gọi bạn yêu, thì cũng không phải là Mị nhớ lại người có “ngón tay đeo nhẫn” ngày xưa.

 

PV: Đau khổ vì bị bắt làm dâu nhà thống lý Pá Tra, có lúc Mị đã không chịu chấp nhận Mị đã tìm đến cái chết. Nhưng thương cha, Mị đành ném nắm lá ngón xuống đất để trở lại nhà Pá Tra. Nhưng rồi từng ngày Mị dường như cũng quen được với khổ nhục, Mị cảm thấy mình cũng là con trâu, mình cũng là con ngựa, thậm chí không bằng con trâu con ngựa, vì con trâu con ngựa còn có lúc nghỉ đứng gãi chân, đứng nhai cỏ, mà Mị thì không. Cách đối xử của nhà Pá Tra khiến Mị ngự trị bởi ý nghĩ ấy. Vậy là hoàn cảnh đã thực sự chôn vùi Mị khiến cô không còn nhớ đến “con người tự do” của mình trước kia…

Nhà văn Tô Hoài:

Không phải là Mị không bao giờ nhớ đến “con người tự do” của mình nữa, mà cái chính là không có một tác nhân nào gợi cho Mị nhớ đến điều đó. Đời sống tủi nhục, mỏi mòn đã huỷ hoại Mị, cô ngày càng bị thu hẹp lại trong cái xó buồn bã, nhẫn nhịn: mỗi ngày Mị càng không nói, lầm lũi như con rùa nuôi trong xó nhà. Mị là con rùa, là tù nhân. Ở buồng nơi Mị nằm chỉ có một chiếc cửa sổ nhỏ lỗ vuông vuông bằng bàn tay. Trong căn buồng đó, Mị được chốc lát một mình, vậy cô có thể suy nghĩ, có thể nhớ lại quá khứ lắm chứ. Nhưng không. Cái cửa sổ đó quá bé, và lúc nào nhìn ra Mị cũng chỉ có thể thấy trăng trắng, không biết là sương hay nắng. Đấy là cái mờ mịt của tâm hồn, của số kiếp Mị. Chỉ có chết đi Mị mới thôi nhìn thấy cái mờ mịt ở nơi cái lỗ vuông kia. Như vậy rõ ràng đời sống tủi cực và tăm tối đã lấn át và che giấu đi con người thật của Mị, con người trẻ trung, ham yêu, ham sống ngày trước, đến nỗi Mị cũng không nhận ra. Mị là cô gái có cá tính, nhưng thời gian và khổ hạnh ở nhà Pá Tra đã làm cá tính ấy không phải bị mài mòn mà bị nhấn chìm hẳn. Đó là sự tha hóa, vào thời Mị, là sự tha hóa do xã hội.

 

PV: Vâng, Mị đã hoàn toàn thành một cái bóng. Tưởng chừng cái bóng mãi mãi dật dờ, quên hết yêu thương, thù hận. Nhưng không, trong đêm mùa xuân, Mị được hồi sinh. Khoảnh khắc ngắn ngủi nhưng vô cùng lộng lẫy. Mị sống lại những âm thanh náo nức, Mị “thiết tha bồi hồi” nghe tiếng sáo gọi bạn tình.

Mày có con trai con gái rồi

Mày đi làm nương

Ta không có con trai con gái

Ta đi tìm người yêu

Nhà văn Tô Hoài:

Khi viết đoạn này tôi thích lắm. Tôi muốn nhấn mạnh và mô tả tâm hồn Mị. Cô gái vì nợ của cha mẹ bị bắt về trình ma nhà Pá Tra, bị đày đọa cả thể xác lẫn tâm hồn, giờ đây, trong đêm mùa xuân, nghe tiếng sáo từ xa vọng lại, trong khí trời rạo rực và niềm vui vẻ tràn khắp bản làng, dưới tác động của rượu, Mị thấy lòng thiết tha bồi hồi, được “sống về ngày trước”. Cuộc sống trâu ngựa ở nhà thống lý Pá Tra không còn đáng sợ với Mị nữa. Mị trở lại là thiếu nữ ngày xưa uốn chiếc lá trên môi, thổi lá cũng hay như thổi sáocó biết bao nhiêu người mê, ngày đêm đã thổi sáo đi theo. Ký ức tưởng như vùi lấp chợt bừng sáng khiến Mị thấy phơi phới trở lại, trong lòng đột nhiên vui sướng. Toàn bộ sức sống, toàn bộ cảm xúc thanh xuân bấy lâu bị vùi lấp trỗi dậy và Mị biết Mị còn trẻ, trẻ lắm.Mị muốn đi chơi. Nhưng tại sao Mị không đi chơi luôn mà lại từ từ bước vào buồng? Sự trở lại chậm chạp với cái lỗ vuông mờ mờ trăng trắng giúp Mị bất ngờ liên hệ được quá khứ với thực tại. Mị hiểu rõ rằng A Sử và Mị, không có lòng với nhau mà vẫn phải ở với nhau. Đấy là hiện thực. Chưa bao giờ Mị cảm đến tận cùng nỗi đau đớn và đoạ đày của số phận mình như thế. Mà giờ đó, Mị vẫn phải là vợ A Sử, là con dâu nhà Pá Tra, vậy thì niềm vui nho nhỏ, khát vọng thoáng chốc mang đâỳ “tính người” ấy sẽ không thể cứu vớt được Mị khỏi số phận của cô… Mị lại nghĩ đến nắm lá ngón. Nhưng tiếng sáo gọi bạn yêu vẫn lơ lửng bay ngoài đường, tiếng sáo mê hoặc, dẫn dụ Mị. Mị không còn biết gì khác nữa. Tinh thần Mị đã thăng hoa đến một cõi khác, thoát hẳn đời sống cô, con người cô, và cô mặc kệ A Sử, không nhìn thấy A Sử…

 

PV: Cả khi bị A Sử trói đứng vào cột, Mị vẫn như không biết mình bị trói, trong đầu vẫn văng vẳng tiếng sáo gọi đến những cuộc chơi…

Nhà văn Tô Hoài:

A Sử trói Mị nhưng chỉ trói được thể xác Mị, khi đó lòng Mị còn nồng nàn hơi rượu, hơi men của kí ức. Tiếng sáo kia quá tha thiết, quá mạnh mẽ, nó dìu hồn Mị bay lên trên hòan cảnh, nó là biểu tượng của niềm khát sống, khát khao yêu, ở đây còn là lòng khao khát tự do nữa. Mị nương theo tiếng sáo, theo những cuộc vui, và bài ca rất đẹp từ ngày xưa quấn quít:

Em không yêu

Quả pao rơi rồi

Em yêu người nào…

Tiếng sáo, lời ca ấy là tiếng thổn thức của tâm hồn Mị. Mị yêu người nào, Mị bắt quả pao nào…Tiếng thổn thức cứ láy đi láy lại, trong phút chốc Mị quên mất mình bị trói, Mị vùng bước đi. Nhưng ngay khi ấy, sự đau đớn thể xác liền kéo Mị ra khỏi cơn mê, nhắc nhở Mị nhớ đúng thân phận đau đớn của mình. Tiếng sáo biến mất. Tình yêu ấy, khát vọng rực rỡ ấy bỗng chốc lại bị vùi lấp, Mị chỉ còn nghe tiếng chân ngựa đạp vào vách, và âm thầm trong vòng dây trói, Mị thổn thức nghĩ mình không bằng con ngựa.

 

PV: Nhưng dường như Mị còn mơ hồ chờ đợi một điều gì đó. Đêm đã khuya, giờ này là giờ con gái chờ bạn yêu đến phá vách nhà để đi chơi. Có lẽ Mị mong một phép lạ?

Nhà văn Tô Hoài:

Mị không nghĩ đến điều đó. Tâm trạng Mị lúc bấy giờ là lúc mê, lúc tỉnh. Suốt đêm lúc thì khắp người bị dây trói thít lại, đau nhức. Lúc lại nồng nàn tha thiết nhớ. Mị chập chờn giữa hiện tại và quá khứ, cho đến khi bàng hoàng tỉnh, ý thức về thân phận trở lại một cách cụ thể. Mị nhớ lại câu chuyện kể về người đàn bà chết trói trong nhà Pá Tra. Người đàn bà ấy là Mị, hay Mị là điển hình của rất nhiều kiếp đàn bà làm dâu nhà giàu. Mị sẽ chết, chết đứng, chết trói như người đàn bà kia. Nghĩ thế Mị sợ quá, và cựa quậy xem mình còn sống hay chết. Sự sống chết ở đây khác hẳn sự sống chết ở đoạn trên, nó là cái sống – chết có tính bản năng. Nhưng cả lần này, cái khát vọng sống ở cấp độ bản năng này cũng bị chôn vùi. Cho nên khi người chị dâu đến cởi trói, không phải Mị đổ xuống, ngã xuống mà là ngã sụp xuống. Từ đó Mị trở lại là cô Mị cúi mặt, mặt buồn rười rượi.

Tóm lại, Mị, nhân vật của tôi, là điển hình của con người bị tước đoạt hết quyền làm con người, bị dìm xuống kiếp ngựa trâu. Nhưng những thoáng chốc trỗi lên làm người sẽ là tiền đề cho những phản ứng của Mị về sau, mà bởi nó số phận cô đã thay đổi.

 

PV: Nhân vật chính thứ hai của tác phẩm là A Phủ. A Phủ được miêu tả như chàng trai Mèo tiêu biểu:  biết đúc lưỡi cày, biết đục cuốc, lại cày giỏi và đi săn bò tót rất thạo; dũng cảm và ngang tàng, từ nhỏ đã không cam chiụ sống ở vùng thấp cùng người Thái, dám đánh A Sử và khi nhà Pá Tra đánh thì chỉ im như cái tượng đá. Dù bị bắt trình ma nhà Pá Tra, nhưng A Phủ lại quanh năm một thân một mình bôn ba rong ruổi ngoài gò ngoài rừng. Vậy sao A Phủ không chịu làm trâu ngựa cho nhà thống lý? Sao A Phủ không trốn đi?

Nhà văn Tô Hoài:

Để giải thích điều này phải hiểu tập tục của người Mèo. Cũng như Mị, A Phủ bị “trình ma” nhà Pá Tra, vậy A Phủ đã hoàn toàn bị lệ thuộc vào nhà Pá Tra. Nếu A Phủ trốn, anh cũng sẽ không tìm được đường sinh sống trong các bản người Mèo. Hơn nữa, dù bị nô lệ, sông do tínnh chất công việc, đời sống của A Phủ có phần phóng khoáng hơn. A Phủ và Mị, dù thân phận giống nhau, song mức độ tủi cực có khác nhau. Vậy hoàn cảnh ấy chưa có một cái gì bức xúc xô đẩy A Phủ trốn đi cả, nếu không có chuyện để mất bò…

 

PV: Cả Mị và A Phủ đều bị trói. Mị bị A Sử trói không cho đi chơi. A Phủ bị Pá Tra trói vì mất bò. Hai tình huống này có tương đồng ở điểm nào không?

Nhà văn Tô Hoài:

Như trên đã nói, Mị và A Phủ, ở trong nhà Pá Tra, giống nhau về thân phận nhưng đồng thời giữa số phận họ cũng có những điểm khác nhau. Song khi A Phủ bị trói vào cọc, thì anh đã đi đến cái điểm nút như Mị vào đêm mùa xuân trước kia: trước mắt là cái chết, cái chết cầm chắc, không thể tránh được. Như Mị, A Phủ không muốn chết, đến đêm anh cúi xuống, nhay đứt hai vòng mây nhưng đó chỉ là sự cố gắng vô ích, vì sáng mai ra cổ anh lại thêm thòng lọng, dường càng chặt hơn, càng tàn bạo hơn. A Phủ cũng như Mị, không có khả năng tự cứu mình. phải có một ai đó giúp họ. Nhưng là ai thì họ hoàn toàn không biết.

 

PV: Người đó là Mị. Nhưng liên tiếp mấy đêm liền, đến gà gáy sáng Mị ngồi dậy ra bếp ngồi hơ lửa, nhìn sang thấy mắt A Phủ trừng trừng, Mị vẫn thản nhiên, nếu A Phủ là cái xác chết đứng đấy, cũng thế thôi. Nghĩa là lòng Mị đã hoàn toàn câm lặng, Mị không còn chỗ để nhói thương cho một người khốn khổ giống Mị. Vậy mà vào một đêm như thế, Mị đã cảm động…

Nhà văn Tô Hoài:

Quả vậy. Đời sống trong nhà Pá Tra không có chỗ cho lòng thương và lương tri. Mỏi mòn, tủi nhục, bị chà đạp tận cùng cả về thể xác lẫn tinh thần, Mị đã thành một con rùa, một con trâu, con ngựa. Lòng Mị đã chai lì, cô cảm. Từ lâu, từ sau đêm mùa xuân kia, ngay chính bản thân mình Mị cũng không xót thương nữa, huống chi với người khác, vì nếu có tự xót thương, hẳn Mị đã thâm một lần nghĩ đến nắm lá ngón. Mị đã bị đè bẹp trong ý nghĩ mình là trâu, là ngựa nhà Pá Tra, đến nỗi không còn thấy dành vặt, khổ sở. Mị mặc nhiên tồn tại, một cách chai lì, xơ cứng trong tủi nhục, buồn bã, như gương mặt buồn rười rượi là định mệnh vậy. Cho nên, trong những đêm dài dậy hơ lửa, nhìn thấy A Phủ, lòng Mị vẫn dửng dưng, lạnh lùng. Mị không cần ai, không cần gì, Mị chỉ biết chỉ còn ở với ngọn lửa.

 

PV: Vậy tại sao Mị lại cứu A Phủ?

Nhà văn Tô Hoài:

Tôi muốn nói đến phần vô thức trong mỗi con người, Mị đã lạnh lùng vô cảm với người khác, cụ thể ở đây là với A Phủ. Nhưng dường như trong sâu thẳm, trong vô thức Mị, điều này chính Mị cũng không thể hiểu được, vẫn mong manh một ước vọng, cái ước vọng được chút hơi ấm sưởi nóng cuộc đời lạnh lẽo của mình. Hằng đêm Mị trở dậy hơ lửa là vì thế. Ngọn lửa là hình ảnh có tính chất tượng trưng, nó ở trong sự vô vọng của cuộc đời Mị, dù rất mơ hồ nhưng nó níu kéo không để sự vô vọng lùa đi đến tuyệt cùng.

Mị đã không xúc động trước tình cảnh của A Phủ. Nhưng vào một đêm… Mị hé mắt trông sang, thấy hai mắt A Phủ vừa mở, một dòng nước lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại. Bấy giờ, sau mấy ngày bị trói, nhịn đói, nhịn khát, và thương tâm nhất là sự dửng dưng của đồng loại, A Phủ đã đứng bên lề cái chết, đã hoàn toàn tuyệt vọng. A Phủ đứng dưới trời lạnh lẽo, trong đêm thẳm sâu, bên kia là một người đàn bà và bếp lửa. Tôi không miêu tả tâm trạng A Phủ vào thời khắc đó, nhưng bạn đọc có thể hình dung, A Phủ cô độc và yếu đuối dường nào. Không còn là chàng A Phủ nhanh nhẹn và dũng cảm như trước, bây giờ A Phủ sắp chết… Và chính dòng nước mắt lấp lánh kia đã chạm được vào đáy sâu chút tình người bị chôn vùi nơi Mị, nó làm Mị nhớ lại nỗi tuyệt vọng của mình ngày nàng bị A Sử trói nhiều lần khóc, nước mắt chảy xuống miệng, xuống cổ, không biết lau đi được. Kí ức nhắc Mị nhớ đến thân phận mình. Cùng với nó, lần này là sự trỗi dậy ý thức về kẻ thù. Lần đầu tiên Mị hiểu một cách cặn kẽ chúng nó thật độc ác. Mị đã xót thương, xót thương mình và xót thương người.

 

PV: Con người trong Mị lại hồi sinh. Mị cắt dây trói cho A Phủ. Nhưng khi hành động như thế trong Mị chưa xuất hiện ý định chạy trốn cùng A Phủ. Vâỵ phải chăng Mị giải thoát cho A Phủ một cách vô thức…

Nhà văn Tô Hoài:

Ở đây phải chú ý đến từng chi tiết nhỏ. Không phải Mị hành động một cách vô thức, trái lại, Mị hiểu rất rõ việc mình làm. Khi bếp lửa tắt, Mị không thổi lửa, cũng không đứng lên. Mị nhớ lại đời mình rồi Mị tưởng tượng ra cảnh A Phủ trốn đi, Mị đứng thay vào chỗ đó, Mị sẽ chết ở chỗ đó. Trong đầu Mị không phải là hình ảnh A Phủ mà là hình ảnh của chính Mị. Cắt dây trói cho A Phủ là Mị giải thoát (hay là mong giải thoát) cho chính tâm hồn mình. Khi cắt dây trói xong Mị mới hốt hoảng. Ấy là lúc cuộc sống thực tại ập đến. Mị thì thào Đi ngay… Đó là mệnh lệnh đối với A Phủ đồng thời là một lời kiên quyết đối với tâm hồn mình.

 

PV: Tức là nguyên do dẫn đến hành động chạy trốn của Mị là nỗi sợ hãi?

Nhà văn Tô Hoài:

Lúc đó nếu suy nghĩ kĩ Mị sẽ sợ nhiều thứ: chạy trốn, cuộc sống Mị sẽ ra sao, con “ma” nhà Pá Tra có buông tha Mị, vân vân… Nhưng cận kề nhất là cái chết, chắc chắn là chết, nếu Mị ở lại. Đồng thời cái hình ảnh của A Phủ quật sức vùng lên tác động mạnh vào Mị. Mị đứng lặng trong bóng tối. Rồi cũng vụt chạy ra. Trời tối lắm. Nhưng Mị vẫn băng đi. Nghĩa là phía trước mọi cái vẫn tối tăm và bất định lắm, nhưng đó là sự bất định chưa rõ, còn cụ thể ngay giờ đây là cái chết. Trong tình huống đó, cả A Phủ và Mị không thể có con đường nào khác là chạy đi. Và từ đó cuộc sống của người này liên quan đến người kia. Mị đuổi kịp A Phủ, nói, thở trong hơi gió thốc lạnh buốt Cho tôi đi với; ở đây thì chết mất. Và A Phủ hiểu, người đàn bà này vừa cứu sống mình. A Phủ đỡ Mị, nói Đi với tôi. Không thể khác, từ đây, số phận hai người sẽ phải gắn chặt với nhau.

 

PV: Thưa ông, sách văn học lớp 12 chỉ trích giảng phần đầu truyện Vợ chồng A Phủ. Ông nghĩ gì về điều này? Nếu tác phẩm dừng ở đây thì đã đủ lột tả hết tính cách của các nhân vật Mị và A Phủ? Người đọc có lĩnh hội được ý tưởng của truyện?

Nhà văn Tô Hoài:

Tôi tự thấy phần đầu truyện là phần rất hay, ở đó nhân vật có nhiều biến cố, cả về cuộc đời lẫn tâm lý. Các nhân vật được soi rọi ở nhiều khía cạnh, nhiều hoàn cảnh khác nhau. Ý thức về cá nhân vươn lên mạnh mẽ. Còn phần sau, chuyện hai vợ chồng A Phủ về khu du kích, họ chỉ có một mục đích là đánh Pháp. Cuộc sống của họ hạnh phúc nhưng giản đơn hơn.

Tôi xem vài bài giảng về tác phẩm này, nhưng có lẽ các thầy giáo đã quá chăm chú đến nội dung tố cáo xã hội và giải phóng phụ nữ. Theo tôi giảng tác phẩm này là phải chú trọng đặc biệt đến nhân vật Mị, số phận của cô là sự hồi sinh mãnh liệt của con người cô. Sự hồi sinh của một con người là vô cùng quý giá. Hơn nữa tôi phải nói thật, dù có hiểu văn hóa dân tộc Mèo đến mấy, tôi cũng chỉ là người dân tộc khác viết về người Mèo, cho nên tôi không có tham vọng đi sâu vào văn hóa Mèo. Ý tưởng của tôi ở đây là khả năng hồi sinh nơi con người, mà để làm điều đó, nhiều khi con người cần phải được trợ lực, được giúp đỡ bởi ai đó…

 

(Tô Hoài, Vợ chồng A Phủ, in trong Tác giả nói về tác phẩm, Hỏi chuyện các tác giả có tác phẩm giảng dạy trong nhà trường, Nguyễn Quang Thiều chủ biên, Nxb Trẻ, 2000).

Nếu thích bài viết của Trần Nguyễn Nam Phương, hãy theo dõi trên
Không có bình luận
Viết một bình luận Cancel
Comments to: Vợ chồng A Phủ

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Attach images - Only PNG, JPG, JPEG and GIF are supported.